سرمایه خارجی در ایران چه مسیری را برای رسیدن به صنعت طی میکند؟
اعلام آمار و ارقام مربوط به جذب سرمایه خارجی در پسابرجام رونق گرفت چراکه همکاری مشترک با شرکتهای بزرگ دنیا و امکان تامین مالی از آن سوی مرزها از بزرگترین امیدهای اقتصاد ایران برای توسعه است. مسئولان در جدیدترین اظهارنظر از جذب 5 میلیارد دلار سرمایه خارجی در سال 96 خبر دادهاند. جذب سرمایه در ایران چه مسیری را طی میکند؟
رئیس سازمان سرمایهگذاری خارجی و کمکهای فنی و اقتصادی ایران میگوید تعداد طرحهای مصوب هیات سرمایهگذاری خارجی در سال 96 نسبت به سالهای گذشته 25 درصد افزایش را نشان میدهد. محمد خزایی در گفت وگو با فارس از این گفت که کل طرحهای مصوب هیات سرمایهگذاری خارجی در سال 96، 190 طرح با حجم سرمایهگذاری مصوب 10.6 میلیارد دلار بوده است. به گفته این مقام مسئول در سال 96، 5 میلیارد دلار سرمایه خارجی شده که نسبت به سال 95 رشد 45 درصدی را نشان میدهد. آمار دیگری که خزایی اعلام کرده در مورد فاینانس است. به گفته معاون وزیر اقتصاد کل فاینانسهای بسته شده از سال 94 تاکنون بیش از 32 میلیارد دلار بوده است.
پیش از این معاون اول رئیس جمهور، اسحاق جهانگیری در مهر ماه سال 96 از جذب 14 میلیارد دلار سرمایهگذاری مستقیم خارجی در ایران پس از اجرای برجام خبر داده بود. به گفته جهانگیری از اول دولت یازدهم تا شهریورماه سال 96، 19 میلیارد و 377 میلیون دلار سرمایهگذاری مستقیم در وزارت امور اقتصاد و دارایی تحت حمایت قانون سرمایهگذاری مستقیم خارجی به تصویب رسیده است و بیش از 11 میلیارد و 660 میلیون دلار آن به کارخانه و صنعت در کشور تبدیل شده است. سرمایه خارجی از پیشنهاد تا رسیدن به صنعت چه راهی را میپیماید؟
راهی که سرمایه خارجی میپیماید
آثار جذب سرمایه خارجی چه زمانی خودش را نشان می دهد؟ سرمایه گذار خارجی از زمانی که خودش را به دستگاه های خصوصی و دولتی ایران برای همکاری معرفی می کند باید سه مرحله دیگر را برای ایفای نقش در صحنه اقتصاد ایران پشت سر بگذارد. پس از ملاقات و گفت و گو و جلب نظر سازمان سرمایه گذاری یا سایرنهادهای دولتی و خصوصی در ایران نوبت به انجام مذاکرات فنی توسط سازمان سرمایه گذاری درباره انواع تضمین ها و پوشش های قانونی می رسد و البته همزمان با این مذاکرات، گفت وگو با طرف ایرانی که می تواند یک وزارت خانه یا یک پروژه نیروگاهی باشد هم برای بستن قرارداد تجاری و در نهایت ارائه آن به سازمان سرمایه گذاری برای صدور مجوز نهایی انجام می شود. پس از این درخواست های مربوط به پروژه ها در هیئت سرمایه گذاری بررسی می شود. این هیئت از معاونان وزارت امورخارجه، سازمان مدیریت و برنامه ریزی کشور ، بانک مرکزی ، روسای اتاق های بازرگانی، صنایع ، معادن و کشاورزی ایران و اتاق تعاون و معاونین وزرای وزارتخانه های مربوط تشکیل شده است و پس از تصویب مجزو سرمایه گذاری به امضای وزیر اقتصاد و دارایی می رسد. مرحله بعدی دنبال کردن مراحل اجرایی توسط سرمایه گذار است و سایر سازمان هایی که نقشی در این قرارداد دارند وارد فاز اجرا می شوند. نکته جالب اینکه اگر سرمایه گذار بخشی از سرمایه اش در مدت معینی که معمولا شش ماه در نظر گرفته می شود، به کشور وارد نکند، مجوز او لغو میشود.
بدل سرمایه
در اردی بهشت ماه سال 95 یعنی چهارماه پس از لغو تحریمها، سخنگوی دولت از جذب 3 میلیارد دلار سرمایه خارجی خبر داد. این آمار با واکنشهای مختلف ازسوی تحلیل گران اقتصادی رو به رو شد، واکنشهایی که از لزوم تفکیک سرمایهگذاری خارجی یا FDI از فاینانس یا همان استقراض میگفت. بعضی از فعالان اقتصادی حتی از فاینانس با عنوان روش خلع سلاح شرکتهای ایرانی یاد کردند و اینکه بعضی دستگاههای دولتی تفاوتی بین سرمایهگذاری مستقیم خارجی و استقراض از خارج قائل نیستند. رئیس سندیکای صنعت برق یکی از این منتقدان بود که دریافت وام خارجی در زمینههایی که از نظر بومی در آن قوی هستیم را رد میکرد. علیرضاکلاهی صمدی گفت: «وزارت نیرو قصد دارد تجهیزات از شرکتهای خارجی خریداری کند و این خرید را در قالب فاینانس چهار و پنج ساله انجام میدهد که این سرمایهگذاری نیست و استقراض است.» روزنامه دنیای اقتصادی هم در مهر ماه سال 96 از این نوشت که فاینانس وامی است که باید بازپرداخت شود. هرگاه فاینانسها صرف سرمایهگذاریهای تکراری با فناوری عقبمانده و فاقد رقابتپذیری شوند و محصولات آنها قابلیت صادرات نداشته باشند، یا اگر بخشی از این وامها به زخم پرداخت بدهیهای دولت زده شود یا در فضای فسادآلود دیوانسالاری حیف و میل شود، آنگاه بازپرداخت اصل و فرع وامها معضلی دیگر بر معضلات کشور خواهد افزود. دولت مسئولیت بازپرداخت فاینانسها را برعهده دارد؛ درحالی که تقبل زیان احتمالی سرمایهگذاریهای مستقیم خارجی (یا مشترک) برعهده دولت نیست.
و اما فاینانس در ایران چگونه انجام میشود؟ سازمان سرمایهگذاری و کمکهای فنی و اقتصادی ایران علاوه بر سه مرحله اول جذب سرمایهگذاری مستقیم خارجی برای دریافت فاینانس چهارمرحله دیگر را هم تعریف کرده است. یکی از مراحل تهیه پیش نویس موافقتنامه وام ازسوی طرف خارجی است که نرخ، مدت زمان و دیگر جزییات در آن آمده و تهیه آن پیچیده، مشکل و زمان بر است. پیش از این هم یک یادداشت تفاهم به امضا میرسد و همزمان با این مراحل، شرکتهای خصوصی یا دولت با بانک عامل و طرف خارجی برای اجرای پروژه وارد مذاکره شده و قرارداد تجاری میبندند که این مرحله هم به نوبه خود یکی از خانهای مفصل است. ادامه مذاکرات در مرحله آخر بر روی متن ضمانتنامه انجام میشود و اگر دریافت وام برای انجام یک پروژه دولتی است، باید پیش از اجرا مجوز شورای اقتصاد و وزارت خانه مربوط هم دریافت شود.
فرایندی که سازمان سرمایهگذاری خارجی و کمکهای فنی و اقتصادی ایران برای جذب سرمایه تعریف کرده نشان میدهد که پول خارجی برای گرداندن چرخهای صنعت ایران راه طولانی در پیش دارد و آثار جذب سرمایهای که میزان آن اکنون اعلام میشود، با گذشت بیش از یک سال زمان در اقتصاد کشور نمایان خواهد شد.